Ιράν, τόλμησε να γίνει ανεξάρτητο.

O Μοσαντέκ ήταν ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός (1951-1953), και ήταν ο πολιτικός που επιδίωξε την ανάκτηση της εθνικής κυριαρχίας της πατρίδας του αφαιρώντας τον έλεγχο της πετρελαιοβιομηχανίας από τους Βρετανούς. Η κίνηση αυτή όμως προκάλεσε την οργισμένη αντίδραση του Ηνωμένου Βασιλείου, το οποίο επέβαλε οικονομικό εμπάργκο και, σε συνεργασία με τις ΗΠΑ, οργάνωσε μυστική επιχείρηση για την ανατροπή του.

Έτσι το 1953, μετά από βίαιες συγκρούσεις στην Τεχεράνη και με τη χρηματοδότηση της CIA, ο στρατός ανέτρεψε την κυβέρνηση. Ο Σάχης Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί επέστρεψε θριαμβευτικά από την εξορία, ανακτώντας τον απόλυτο έλεγχο. Ευγνώμων στα ξένα συμφέροντα που τον επανάφεραν, σε μια από τις πρώτες του ενέργειες που έκανε ήταν η ακύρωση της εθνικοποίησης του Μοσαντέκ και εφαρμογή μιας νέας συμφωνίας που παρέδωσε τη διαχείριση των εσόδων σε μια διεθνή κοινοπραξία αμερικανικών και βρετανικών συμφερόντων.

Ο Μοσαντέκ που ήθελε να κρατήσει την πατρίδα του ανεξάρτητη και τον πλούτο για το έθνος του καταδικάστηκε για εσχάτη προδοσία σε τριετή φυλάκιση και παρέμεινε σε αυστηρό κατ’ οίκο περιορισμό μέχρι τον θάνατό του το 1967. Ο Σάχης, ο οποίος φοβόνταν την δημοτικότητα που απολάμβανε από τον λαό ο πολιτικός του αντίπαλος, τον είχε απομονώσει πλήρως, απαγορεύοντας ακόμη και την αναφορά του ονόματός του στη δημόσια σφαίρα.

Το πραξικόπημα του 1953 με την κωδική ονομασία «Αίας» δεν άλλαξε μόνο την πορεία του Ιράν, αλλά επαναπροσδιόρισε τις ισορροπίες σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και τον Ψυχρό Πόλεμο. Οι κυριότερες γεωπολιτικές συνέπειες ήταν:

Η ανατροπή μιας δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης που τερμάτισε το «δημοκρατικό πείραμα» του Ιράν. Ο Σάχης μετατράπηκε από συνταγματικό μονάρχη σε απόλυτο ηγεμόνα, στηριζόμενος και στον αυταρχισμό και στην κατασταλτική δράση της μυστικής αστυνομίας SAVAK και στην αμέριστη υποστήριξη της Δύσης.

Το πραξικόπημα των ξένων δυνάμεων δημιούργησε ως προσβολή στο έθνος του Ιράν, με αποτέλεσμα την διάχυτη καχυποψία προς τη Δύση. Παράλληλα ο εναγκαλισμός του Σάχη με τα συμφέροντα των ΗΠΑ τροφοδότησε τον αντι-αμερικανισμό, ο οποίος αποτέλεσε τον κεντρικό πυλώνα της επανάστασης του Χομεϊνί 26 χρόνια αργότερα.

Επίσης το πραξικόπημα ανέδειξε τις ΗΠΑ ως κυρίαρχο παίκτη στον Περσικό Κόλπο, ενώ η Βρετανία πέρασε σε δεύτερη μοίρα. Το Ιράν έγινε από τότε μαζί με τη Σαουδική Αραβία οι δυο πυλώνες της αμερικανικής στρατηγικής για την αναχαίτιση της Σοβιετικής Ένωσης.

Κερδισμένη από όλη αυτή την υπόθεση βγήκε η Δύση που εξασφάλισε την ροή του πετρελαίου με ευνοϊκούς όρους μέσω μιας διεθνούς κοινοπραξίας, ακυρώνοντας στην πράξη την πλήρη εθνικοποίηση που είχε επιτύχει ο Μοσαντέκ.

Η επιτυχία της CIA στο Ιράν αποτέλεσε το πρότυπο και για άλλες μυστικές επιχειρήσεις ανατροπής κυβερνήσεων σε άλλα κράτη κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, όπως στη Γουατεμάλα το 1954.

Το συλλογικό τραύμα από το πραξικόπημα του 1953, σε συνδυασμό με την κρίση των ομήρων στην αμερικανική πρεσβεία το 1979, δημιουργήσαν στον λαό του Ιράν ένα κλίμα βαθιάς καχυποψίας με τις ΗΠΑ. Αποτέλεσμα αυτού είναι η οριστική ρήξη στις σχέσεις Τεχεράνης και Ουάσιγκτον που ακολούθησε και που παραμένει αγεφύρωτη μέχρι σήμερα, με τις γεωπολιτικές και οικονομικές συνέπειες να επηρεάζουν άμεσα τη σύγχρονη καθημερινότητα μας.

Η εμπειρία έχει δείξει ότι η ανάμειξη των ΗΠΑ καταλήγει συνήθως σε αδιέξοδο. Το ζητούμενο είναι να αποφευχθεί μια ανάλογη εξέλιξη στην συγκεκριμένη περίπτωση.