Μορφές οικογένειας στην Ελλάδα

Του Γιώργου Βενετσάνου.

Ο όρος οικογένεια  την Ελλάδα υποδηλώνει τα άτομα που συμβιώνουν κάτω από μία στέγη. Σε εξαιρετικά σπάνιες περιπτώσεις έχουμε το φαινόμενο να διαβιώνουν και άλλα πρόσωπα στο σπίτι πλην συγγενών.

Στην πατρίδα μας αλλά και παγκόσμια, η οικογένεια έχει πολλές μορφές. Στις τοπικές κοινωνίες συνυπάρχουν περισσότεροι της μιας τύποι οικογενειών, πράγμα που οφείλεται στον κύκλο ανάπτυξης της οικιακής ομάδας σε μια δεδομένη στιγμή. Ακόμη μπορεί μερικοί τύποι να μην απαντώνται καθόλου σε μια τοπική κοινωνία. Ενώ οι πηγές από όπου υπάρχει η δυνατότητα πληροφοριών για την οικογένεια είναι: τα δημοτολόγια, οι απογραφές του πληθυσμού, οι συλλογές λαογραφικού υλικού, τα περιηγητικά κείμενα, δημοσιευμένα κείμενα λαϊκής φιλολογίας καθώς και μελέτες. (www.el.wikipedia.org.)  Οι αλλαγές στο οικονομικό πλαίσιο των αναπτυγμένων κοινωνιών στο δεύτερο μισό του αιώνα μας, οι οποίες σηματοδοτούνται από την επικράτηση της καταναλωτικής κοινωνίας και τις διαρθρωτικές αλλαγές στην αγορά εργασίας, επέφεραν σημαντικές μεταβολές και ανακατατάξεις σε δομή, λειτουργία, μορφή της οικογένειας (Μαράτου, 1999, Μουσούρου, 2005),  καθώς και στους κοινωνικούς ρόλους των μελών της. Καλύτερα όμως να τα δούμε ένα προς ένα, ξεκινώντας από την πολυπυρηνική οικογένεια.    

Πολυπυρηνική οικογένεια

Στην Ελλάδα συναντούμε τούς εξής τύπους οικογενειών:

α) Πατρόπλευρη πολυπυρηνική  οικογένειά ασταθούς τύπου, γραμμική ή αδελφική, συναντάται σε ορεινά μέρη Στερεάς και Πελοποννήσου. (Αλεξάκης, 2004: 50 – 51).            

β) Παράπλευρη πολυπυρηνική οικογένειά σταθερού τύπου, γραμμική ή αδελφική, απαντάται σε Θεσσαλία, Θράκη, Ήπειρο, Μακεδονία.

γ) Αμφίπλευρη γραμμική/κάθετη ή αδελφική οικογένεια ασταθούς τύπου, στις περιοχές της Στερεάς, στην Ήπειρο, πιθανόν και αλλού.

δ) Σταθερή πολυσύνθετη οικογένεια, γραμμική ή αδελφική, σε περιοχές της Ηπείρου και στην Βόρεια Ελλάδα.

Βλέπουμε ότι ο τύπος της πολυπυρηνικής έχει στον τόπο μας αρκετές εκδοχές, ο βασικός κορμός όμως είναι η πατροπλευρική πολυπυρηνική πατρογονική οικογένεια.                                               

Σε γενικές γραμμές αυτού του είδους τις οικογένειες τις συναντούμε στις λεγόμενες «πολεμικές» κοινωνίες, που εξασφάλιζαν την άμυνα και την ασφάλειά απέναντι σε συνθήκες εξωτερικής ανασφάλειας και εσωτερικής ανταγωνιστικότητας, όπως είναι η Μανιάτικη, στις νομαδικές των

Σαρακατσαναίων και Βλάχων, καθώς και στις γεωργό κτηνοτροφικές κοινότητες Μακεδονίας και

Θράκης. (Νιτσιάκος 110). Επίσης άνθισε στην περίοδο τής οθωμανικής κατάκτησης και η αιτία

ήταν ο φορολογικός  μηχανισμός που είχε ως φορολογική μονάδα μέτρησης το «τζάκι», μια οικογένεια ένα τζάκι κάτω από μια στέγη, πολλοί ένα τζάκι κάτω από μία στέγη, άρα λιγότερος φόρος στον κατακτητή.

                      

Η πατροπλευρική πολυπυρηνική οικογένεια

Είναι περισσότερο γνωστή και ως μεγάλη πατριαρχική οικογένεια. Όμως ο όρος πατριαρχική, δηλώνει περισσότερο την αυξημένη εξουσία που έχει ο πατέρας (patria potestas), παρά τη δομή και τη μορφή της. Έχει την ονομασία πατροπλευρική, γιατί από την άποψη της μορφής και της δομής της, οι συγγενείς μέσα σε αυτήν την οικογένεια συνδέονται μέσω των ανδρών. Η πατροπλευρική πολυπυρηνική οικογένεια, στηρίζεται στην αρχή της πατροτοπικότητας, πρόκειται για την αρχή σύμφωνα με την οποία η νύφη έρχεται και μένει στο σπίτι του πεθερού. Έτσι έχουμε μια πατροπλευρική πολυπυρηνική οικογένεια, να αποτελείται από τους αδερφούς, τις συννυφάδες και τους γονείς. Στην περίπτωση όμως που οι γονείς αποβιώσουν και τα αδέλφια  συνεχίζουν να μένουν μαζί (Γ. Αικατερινίδης, Ε. Αλεξάκκης κ.α, 2002: 56), τότε η πολυπυρηνική οικογένεια ονομάζεται «αδελφική» (στα γαλλικά frereche).                                                                        

Η πατροπλευρική - αδελφική πολυπυρηνική οικογένεια, υπήρξε κατά κύριο λόγο σε ορεινές, ημιορεινές μα και πεδινές περιοχές της χώρας, δηλαδή σε μέρη οπού η οικονομία δεν ήταν και στα

καλύτερα της. Με άλλα λόγια την συναντάμε εκεί όπου υπήρχε η δυνατότητα μεγάλων κοπαδιών για κτηνοτροφία αλλά και εκτατικής καλλιέργειας δημητριακών.  (Αλεξάκης, 2004: 52)  Τέτοιες οικογένειες ήταν των Βλάχων κτηνοτρόφων της Πίνδου, των Καραγκούνηδων γεωργών της θεσσαλικής πεδιάδας κ.α. 

 

Μητροπλευρική οικογένεια-κορμός

Παράλληλα εκτός αυτού του τύπου οικογένεια, έχουμε και την μητροπλευρική οικογένεια-κορμός. Αυτό τον τύπο οικογένειας τον συναντάμε ως θεσμό συνήθως σε νησιά του Αιγαίου πελάγους και σπάνια στον ελλαδικό ηπειρωτικό χώρο.

 Στην μητροπλευρική οικογένεια-κορμός, ο γαμπρός εγκαθίσταται στο σπίτι της μητέρας της νύφης (μητρο-γυναικοτοπικός γάμος). Το σπίτι όμως στο τέλος περνάει ως κληρονομιά στην κόρη, που μπορεί να είναι είτε η πρώτη, είτε η τελευταία κόρη. Τις περισσότερες φορές όμως πρόκειται για την πρωτότοκη κόρη (κανακάρα, πρωτοκόρη κ.λπ.), που στα νησιά του Αιγαίου απολαμβάνει  αυξημένα δικαιώματα.

Η μητροπλευρική οικογένεια είναι γνωστή και ως μητροκεντρική ή μητροεστιακή οικογένεια. Στη μητροπλευρική οικογένεια-κορμό η φροντίδα των γονέων αναλαμβάνεται από την κόρη της οικογένειας. Ενώ η συνέχιση του «σπιτιού», γίνεται μέσω της καταγωγής από  γυναίκες – θηλυγονίας. Με τον τρόπο αυτό δημιουργείται αυτό που λέμε θηλυγονικές γραμμές.

Στην μητροπλευρική οικογένεια-κορμός, δεν είναι απαραίτητη προϋποθέσει η εγκατάσταση και των δύο ζευγαριών, δηλαδή των γονέων και της κόρης κάτω από την ίδιο σπίτι. Οι γέροντες γονείς είναι δυνατόν να μένουν σε ένα σπίτι διπλανό ή να είναι κοντά στο σπίτι της κόρης. Το σπίτι αυτό μπορεί να είναι και στην αυλή του κυρίως σπιτιού (γεροντικό).

Η μητροπλευρική οικογένεια-κορμός, λόγο του ότι έχει αναπτυχθεί στο νησιώτικο κορμό τής Ελλάδος, έχει στηριχθεί - αναπτυχθεί και συνδεθεί από την οικονομική πλευρά με την θάλασσα και την απασχόληση των ανδρών σε αυτήν (Γ. Αικατερινίδης, Ε. Αλεξάκης κ.α, 2002: 60), δηλαδή ως ναυτικοί, ψαράδες και σφουγγαράδες.   

Θεωρίες για την πολυπυρηνική οικογένεια   

Ας δούμε τις θεωρίες ανάπτυξης της πολυπυρηνικής οικογένειας.  

Η πρώτη θεωρία μας λέει ότι ένας από τους λόγους που δημιουργήθηκε η πολυπυρηνική οικογένεια, είναι ο κτηνοτροφικός και μάλιστα αυτός των μεγάλων κοπαδιών. Επόμενο είναι λοιπόν  όταν μια οικογένεια διατηρεί τέτοιο μεγάλο αριθμό από ζώα, ότι χρειάζονται χέρια, άρα περισσότερα άτομα και κατά προτίμηση άνδρες. Αυτό εξηγείται από τον τρόπο που ήταν οργανωμένα τα κοπάδια, δηλαδή είχαμε χωριστά τα γίδια, τα πρόβατα, τα γαλάρια, τα νεογέννητα, τα στέρφα, άρα έπρεπε να φροντίσουν για τη βοσκή, το άρμεγμα, ή να τα προσέξουν σε άλλες ανάγκες του κοπαδιού, όπως είναι η περίοδος που γεννούν τα ζώα. Σε γενικές γραμμές μπορούμε να πούμε ότι σε μια κοινότητα 8 εως10 ζώων ανά άτομο, συναντούμε την πολυπυρηνική οικογένεια. (Γ. Αικατερινίδης, Ε. Αλεξάκης κ.α, 2002: 59). Αυτού του είδους η κτηνοτροφία κατά κανόνα είναι νομαδική (π.χ. Σαρακατσάνοι), ήμι νομαδική (Βλάχοι), ή μεταβατική (διάφορες ομάδες κτηνοτρόφων της ορεινής και ημιορεινής ζώνης στην Ελλάδα).                                                

 Μια άλλη θεωρία που έρχεται να προστεθεί στην πρώτη, μας λέει ότι η πολυπυρηνική οικογένεια εκτός από την κτηνοτροφία, στηρίζεται και στην εντατική καλλιέργεια των δημητριακών. Ο τρόπος που καλλιεργούσαν, δηλαδή με το σύστημα της αγρανάπαυσης, ανάγκαζε τους γεωργούς να χωρίζουν την αρόσιμη γη σε πάνω από μια ζώνες. Καλλιεργούσαν λοιπόν με τον έξης τρόπο, κάθε χρόνο και από μια ζώνη. Η ήδη σπαρμένη ζώνη την επόμενη χρονιά έμεινε για βοσκότοπος και την καλλιεργούσαν πάλι το τρίτο ή τέταρτο έτος. Κάποτε όμως έφτανε ο καιρός που οι γιοι της οικογενείας έπρεπε να παντρευτούν, τότε έπρεπε να μοιραστεί και η γη. Ο πατέρας λοιπόν ήταν υποχρεωμένος εκ των πραγμάτων να χωρίση την έγγεια περιουσία σε πολλά μερίδια, προκειμένου

να έχουν τα παιδιά του καλλιεργήσιμη γη σε όλες τις ζώνες. Αυτή η διαδικασία δημιουργούσε, τον πολυτεμαχισμό και κατά επέκταση μεγάλο πρόβλημα στην καλλιέργεια των δημητριακών, μια και

στερούσε πολύτιμη γη από το σύνολο. Έτσι ήταν προτιμότερη η καθυστέρηση της διαίρεσης της γης όσο το δυνατόν περισσότερο και επομένως και της πολυπυρηνικής οικογένειας. (Γ. Αικατερινίδης, Ε. Αλεξάκης κ.α, 2002: 58)     

 

Ερχόμενοι τώρα στην τρίτη θεωρία, βλέπουμε ότι δεν συνδέεται κατά ανάγκη με την κάθε αυτό οικονομία της πολυπυρηνικής οικογενείας όπως περιγράψαμε ανωτέρω.  

Οι θιασώτες αυτής της θεωρίας πιστεύουν ότι είναι απαραίτητη η παραμονή κάποιων προσώπων στο σπίτι όπως είναι η γιαγιά ή ο παππούς, όταν τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας είναι αναγκασμένα να εργάζονται αρκετές ώρες έξω από το σπίτι. Η θεωρία αυτή μπορεί να εφαρμοστεί και στις περιπτώσεις της νομαδικής – ημινομαδικής – μεταβατικής κτηνοτροφίας και στην περίπτωση της καλλιέργειας των δημητριακών. Την συγκεκριμένη όμως περίπτωση και κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις, μπορούμε να την δούμε και στον αστικό χώρο, όταν συμβαίνει και οι δύο γονείς τυχαίνει να εργάζονται έξω από το σπίτι. (Γ. Αικατερινίδης, Ε. Αλεξάκης κ.α, 2002: 59).

Συστηματική μελέτη της οικογένειας από την κοινωνικό-ανθρωπολογική οπτική

Η  συστηματικά μελέτη  για την οικογένεια από την κοινωνικό-ανθρωπολογική οπτική στην χώρα μα ξεκίνησε κάπως αργά. Η εμπεριστατωμένη μελέτη για την οικογένεια ξεκίνησε πρόσφατα και μπορούμε (Αλεξάκης, 2004: 35) να το εξηγήσουμε από τις αλλαγές που συντελέστηκαν στις κοινωνικό-οικονομικές συνθήκες στην χώρα (πρβ.Γκιζέλης 1987).

 Ο προβληματισμός για την ιστορική μελέτη της οικογένειας δεν είχε αναπτυχθεί, γιατί η ιστορία στον τόπο μας είχε μείνει στα παλαιά πρότυπα της συμβαντολογικής προσέγγισης. (Αλεξάκης, 2004: 36)  Αυτό μπορούμε να το εξηγήσουμε, γιατί η κοινωνιολογία, κοινωνική ανθρωπολογία και Εθνολογία ως επιστήμες ήταν ελάχιστα αναπτυγμένες στην Ελλάδα. Οι λόγοι ποικίλουν, από πολιτικούς, δηλαδή συντηρητικές κυβερνήσεις, δικτατορία, που δεν ήταν ευνοϊκές σε επιστημονικούς προβληματισμούς, καθώς και στην αδυναμία ενός ευρύτερου επιστημονικού προβληματισμού, που θα περιλάμβανε και τον οικογενειακό θεσμό στην ιστορική και στην συγχρονική του διάσταση, καθώς και στην ιδεολογικοποίηση/πολιτικοποίηση της επιστήμης και στην ύπαρξη στερεοτύπων. Ας σκεφθούμε ότι την zadruga o Cvijic (1918) την θεωρούσε σέρβικο θεσμό, σε αυτό αντέδρασε ο δικός μας υπέρμαχος του ελληνικού κοινοτισμού Καραβίδας (1931). Όλες αυτές οι καταστάσεις οδήγησαν στο να ξεκινήσει καθυστερημένα η μελέτη για την πολυπυρηνική οικογένεια στην Ελλάδα. (Αλεξάκης, 2004: 37 – 38). 

Παράγοντες αποδιάρθρωσης της διευρυμένης παραδοσιακής οικογένειας

Η σταδιακή μετατροπή της παραδοσιακής αγροτικής-γεωργικής κοινωνίας σε σύγχρονη αστική-βιομηχανική, έχει μεταβάλλει ουσιαστικά τη δομή, τη λειτουργία της οικογένειας, καθώς και τις

σχέσεις ανάμεσα στα μέλη (Μαράτου, 1999), με αποτέλεσμα η πολυπυρηνική οικογένεια να έχει χάση στην σημερινή εποχή το δυναμισμό που είχε.

Οι νεότεροι Έλληνες έχουν ένα δυναμικό ατομισμό, που εξηγεί κατά κάποιο τρόπο την διάσπασή

και αποδιοργάνωση της πολυπυρηνικής οικογένειας στην πατρίδα μας τα τελευταία χρόνια.

Οι κύριοι παράγοντες που συμβάλλουν στις μεταβολές αυτές, θα μπορούσαν να συνοψιστούν στα  εξής:

Καθώς ο πληθυσμός των πόλεων αυξάνει και αυτές μετατρέπονται σε αστικά κέντρα, σε μεγαλουπόλεις, η επιβίωση της κοινότητας ή του χωριού, γίνεται προβληματική και τελικά αδύνατη, με αποτέλεσμά να οδηγεί στην αποπροσωποποίηση των κοινωνικών σχέσεων με ότι αυτό περιλαμβάνει. (Μουσούρου, 2005). Ο δεύτερος παράγοντας μεταβολής των σχέσεων είναι η χαρακτηριστική του εκσυγχρονισμού,  αυτονόμηση του ατόμου από την ομάδα. Η αυτονόμηση

αυτή είναι συνέπεια της αστικοποίησης και ειδικότερα της διάσπασης της οικονομικής μονάδας, που είναι η οικογένεια και βεβαίως της συνακόλουθης οικονομικής ανεξαρτητοποίησης του ατόμου από αυτήν. Η αυτονόμηση αυτή σημαίνει πως η οικογένεια παύει πλέον να είναι η μοίρα του ατόμου, προς τα συμφέροντα και τις απαιτήσεις της οποίας αυτό όφειλε να προσαρμόζεται. (Μαράτου-Αλιπράντη, 1999)

Η πολυπυρηνική οικογένεια στον αστικό χώρο

Ας δούμε όμως αν και πως επιβιώνει σήμερα η πολυπυρηνική οικογένεια στον αστικό χώρο. Ένας λόγος που διατηρείται η συνεργασία των οικογενειών είναι αυτός της αντιπαροχής. Όπου αντιπαροχή, σημαίνει την παραχώρηση οικόπεδου από τον ιδιοκτήτη για την ανέγερση πολυκατοικίας και την μεταβίβαση μέρους των διαμερισμάτων στον ιδιοκτήτη του οικόπεδου  (Ελευθέριος Π. Αλεξάκης, 2002: 54) για να προικίσει τις κόρες του ή να να δώσει διαμέρισμα στον γιο του. Έχοντας λοιπών τρεις ή και τέσσερις οικογένειες κάτω από την ίδια στέγη (πολυκατοικία), οι οποίες συνδέονται στενά μεταξύ τους, έχουμε και μια άτυπη πολυπυρηνική οικογένεια, η οποία συνεργάζεται και ανταλλάσσει κατά κανόνα οικιακές υπηρεσίες.

Το αυτό ισχύει και για τα οικοδομικά «πάνω σηκώματα», όπου οι γονείς που έχουν ισόγειο σπίτι, αφήνουν σίδερα (αναμονές) και τους παραχωρούν τον «αέρα», για να συνεχίσουν την οικοδομή αργότερα τα παιδιά τους. Όταν αυτά κάνουν οικογένεια, μένουν πάνω από τους γονείς τους.

Σε αυτή την εξέλιξη βοήθησε και η κρατική στεγαστική πολίτικη, με διαφορά δάνεια και οικονομικές διευκολύνσεις.  (Αλεξάκης, 2004: 55).  Σε γενικές γραμμές στα μεγάλα αστικά κέντρα

επικρατεί η λεγόμενη μονοεστιακή οικογένεια. Αυτό μας δείχνει ότι οι ηλικιωμένοι γονείς, όσο έχουν τις δυνάμεις τους διαβιώνουν στο χωριό ή την πόλη και μετά τον θάνατο του ή της συντρόφου τους, έρχονται κοντά στα παιδιά τους. Ενώ σε άλλες περιπτώσεις μένουν σε ένα διαμέρισμα δίπλα ή κοντά στο παντρεμένο τους παιδί. (πρβ. Segalen 1984). Όμως η πυρηνική οικογένεια της αστικής πόλης σύμφωνα με τούς ανθρωπολόγους δεν είναι τελείως ανεξάρτητη. Η ανταλλαγή επισκέψεων, η βοήθεια στο σπίτι, η φύλαξη των μικρών παιδιών, περιπτώσεις ασθενείας κ.α. δεν απουσιάζουν στις συγκεκριμένες περιπτώσεις  (Ελευθέριος Π. Αλεξάκης, 2002: 56). Με άλλα λόγια οι ελληνικές οικογένειες θες λόγο και της ανεπαρκούς οικονομικής ανάπτυξης σε αρκετούς τομείς, άλλα και της ημιτελούς παρουσίας του κοινωνικού κράτους, διατηρούν μέχρι σήμερα αρκετά στοιχεία συντηρητισμού (Μαράτου Αλιμπράντη1995: 41,42), τα οποία καλύπτουν ελλείψεις και παραλείψεις που δεν έπρεπε να υπάρχουν.

 Η πολυπυρηνική οικογένεια στην Ελλάδα παρατηρούμε ότι δεν έχει εγκαταλειφθεί τελείως, άλλα διατηρείται ακόμη με μια πιο ελαφριά μετεξελιγμένη και προσαρμοσμένη στις ανάγκες των αστικών πόλεων μορφή που μας δίνει το δικαίωμα να μπορούμε να πούμε για «τροποποιημένη μορφή» πολυπυρηνικής οικογένειας, της οποίας αρκετά στοιχεία διατηρούνται και  εξακολουθούν να είναι ζωντανά και να γοητεύουν τους λάτρεις, για αυτού του είδους την οικογένεια. Αυτό εν μέρη οφείλεται και στο γεγονός ότι η ελληνική οικογένεια είναι παραδοσιακή και πολύ συντηρητική. Έτσι παρά τις όποιες αλλαγές έχουν συντελεστεί ως προς την πολυπυρηνική οικογένεια, είναι συνηθισμένο ακόμη και στις μέρες μας στην ύπαιθρο, αλλά και στις μεγάλες πόλεις να έχουμε συμβίωση τριών γενεών σε ένα σπίτι, ενώ ή συνεργασία μεταξύ συγγενικών οικογενειών παίρνει πολλές μορφές.  (Αλεξάκης, 2004: 53 – 54).  

  Βιβλιογραφία 

      ·   Ελευθέριος Π. Αλεξάκης, «ΕΠΕΤΗΡΙΣ ΤΟΥ ΚΈΝΤΡΟΥ ΕΡΕΥΝΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ       ΛΑΟΓΡΑΦΙΑΣ». Εκδόσεις, Ακαδημία Αθηνών. Αθήνα 2004.

      ·   Γ. ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΙΔΗΣ, Ε. ΑΛΕΞΑΚΗΣ κ.α, «Δημόσιος και Ιδιοτικός Βίος στην Ελλάδα II: Οι Νεότεροι Χρόνοι», τόμος Α'. Εκδόσεις, Ε.Α.Π. Πάτρα, 2002.

      ·   Λάουρα Μαράτου – Αλιμπράντη, « Η οικογένεια στην Αθήνα  Οικογενειακά πρότυπα και συζυγικές πρακτικές». Εκδόσεις, Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, 1999.  

Μουσούρου, Λουκία Μ. «Οικογένεια και οικογενειακή πολιτική». Εκδόσεις,  Gutenberg  - Γιώργος & Κώστας Δαρδανός, 2005.

•  ΝΙΤΣΙΑΚΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ «παραδοσιακές κοινωνικές δομές - Οικογένεια». Εκδόσεις ΟΔΥΣΣΕΑΣ, 2004.

Ηλεκτρονικές πηγές 

• el.wikipedia.org/