ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΟΙ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ

Του Βενετσάνου Γιώργου

Ο άνθρωπος είναι πλασμένος έτσι ώστε να μην ζει μόνος του. Έτσι, είτε στην αγροτική κοινωνία ή στην σύγχρονη αστική, το να πούμε ότι υπάρχει ο μοναχικός άνθρωπος σίγουρα θα αναφερόμαστε σε φανταστικό άτομο, γιατί ο άνθρωπος γεννιέται, μεγαλώνει, εργάζεται, δημιουργεί και αποβιώνει, πάντα μαζί με άλλους ανθρώπους. Ειδικά ο Έλληνας του οποίου η ιστορία, μας αποδεικνύει ότι οι περίοδοι της ακμής του και της υψηλής του δημιουργικής δραστηριότητας, ήταν εκείνη που διαπνέονταν από το κοινοτικό πνεύμα και το ήθος. Ας θυμηθούμε την αρχαιότητα με τις πόλεις-κράτη μέχρι και τους ελληνιστικούς χρόνους, το Βυζάντιο, καθώς και στα νεότερα χρόνια, στην διάρκεια της Οθωμανικής κατοχής, όπου οι  κοινότητες συνέβαλαν έντονα στην ακμή του νεότερου ελληνισμού.

                                                       Οικία στα Αμπελάκια

Στην πατρίδα μας τέτοιες κοινότητες αναπτύχθηκαν έντονα την περίοδο της οθωμανικής κατάκτησης,  διατηρώντας κάθε μια από αυτές την δική της τοπική οικονομία και ξεχωριστή οικιστική οργάνωση. Το Νυμφαίο στο Βίτσι, ο Πάνορμος της Τήνου, το Πάπιγκο στην ήπειρο, τα Αμπελάκια στην Θεσσαλία, η Μακρυνίτσα του Πηλίου και η Οία στην Σαντορίνη είναι έξι διαφορετικές κοινότητες, σε τελείως διαφορετικά περιβάλλοντα και με την δική τους αρχιτεκτονική.     

                                                                 Οία Θήρας 

                                                                 

Η κοινότητα στην σύγχρονη εποχή έχει εξασθένιση, άλλα αρκετά της στοιχεία έχουν επιβιώσει, παράλληλα στην ηλεκτρονική μας εποχή δεν είναι άγνωστες και οι ηλεκτρονικές κοινότητες. Ας περάσουμε όμως πρώτα στην οθωμανική περίοδο.

Κοινότητες ως θεσμός στην οθωμανική περίοδο  

 Το ιστορικό παράδοξο, έτσι θα μπορούσε ένας μελετητής να το ονομάσει, δηλαδή βλέπουμε να δημιουργούνται και να αναπτύσσονται με την ανοχή των κατακτητών οργανισμοί – κοινότητες, που περιλαμβάνουν στο εσωτερικό τους οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές λειτουργίες, οι οποίες δεν αποτελούνται από ένα ενιαίο και ίδιας μορφής σύστημα, αλλά από ένα πολύμορφο συλλογικό μόρφωμα, το οποίο προσαρμόζεται δημιουργικά στις διάρκεια της ιστορίας και λειτουργεί ως κέντρο πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης και παράλληλα ως χώρος όπου αναπτύσσεται ο ελληνικός πολιτισμός.  

           

Οι Οθωμανοί όχι μόνο δεν πείραξαν προϋπάρχουσες καταστάσεις, αντιθέτως τις ενίσχυσαν και τις περιέλαβαν στις διοικητικές και δημοσιονομικές λειτουργίες του κράτους τους. 

Είναι γεγονός ότι η σε ορισμένο βαθμό κοινωνική αυτοδιάθεση που παραχωρήθηκε στις κοινότητες, λειτούργησε αποτελεσματικά στην διοίκηση των Οθωμανών, μια και παρείχε διευκόλυνση στο να αποδεχθούν οι υπόδουλοι την εξουσία τους,  χωρίς όμως να αφαιρεί τα δικαιώματα του κατακτητή, ο οποίος ήταν της άποψης, ότι το να παραχωρείς δικαιώματα στην αυτοδιοίκηση των κατακτημένων δεν έρχονταν σε αντίθεση με τα συμφέροντα του, αντιθέτως διευκόλυνε, μια και εξασφάλιζε την είσπραξη της επιθυμητής φορολογίας μέσο της κοινότητας. Σε καιρούς αδυναμίας της φοροδοτικής ικανότητας της κοινότητας, υπήρχε η λεγόμενη φορολογική αλληλεγγύη απέναντι στο οθωμανικό κράτος.

Αποτέλεσμα όμως όλων αυτών, ήταν να ενισχυθεί ο ρόλος της κοινότητας και να λειτουργήσει ως μια μικρή πατρίδα.

Ρόλο σε αυτήν την εξέλιξη ίσως έπαιξε και η εκκλησία μέσω του οικουμενικού πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης, που διοικούσε μια ξεχωριστή κοινωνία αποτελούμενη από Έλληνες, Βούλγαρους, Σέρβους, Αλβανούς.

Ήταν η κοινότητα των ορθόδοξων χριστιανών η οποία αργότερα μετεξελίχθηκε και απέκτησε εθνική συνείδηση, μια και το πατριαρχείο με όχημα τη θρησκεία λειτουργούσε πανορθόδοξα, με αποτέλεσμα να

διατηρηθούν ήθη και έθιμα των υποδούλων λαών της βαλκανικής. (Νικολάϊ Τοντόροφ: 48,1982).

 Στον ελλαδικό χώρο, οι Έλληνες έχοντας την γνώση της λαϊκής τους συνείδησης, κράτησαν τις παραδόσεις τους, μάλιστα πολλές από αυτές είχαν βαθιές ρίζες, που ερχόντουσαν από την αρχαιότητα.

Οι κοινότητες των Ελλήνων είναι κατά την άποψη μου μια ανάμνηση της πόλης κράτους, αν και στα βυζαντινά χρόνια, υπήρχαν ήδη κοινότητες αυτοδιοικούμενες, οι οποίες λειτουργούσαν ως φορολογικές μονάδες. Παράλληλα υπήρχε και η θρησκευτική κοινότητα ή μιλαέτι. (Ζαϊμάκης Γ.: 60 – 61, 2011) Η χριστιανική εκκλησία σε τοπικό επίπεδο αντιπροσώπευε τους πιστούς της και ενίοτε αναλάμβανε και καθήκοντα σε θέματα που αφορούσαν την υγεία, την πρόνοια, καθώς και προβλήματα κοινωνικού χαρακτήρα. 

Κοινότητα κατά την οθωμανική κατάκτηση στην ΕλλάδαΣτην Ελλάδα της οθωμανικής κατοχής, οι κοινότητες μετά το μέσον του 18ου αιώνα, γνωρίζουν  μεγάλη ανάπτυξη, μια και οι κατακτητές είχαν παραχωρήσει στους υπόδουλους συγκεκριμένα προνόμια.  Το Κοράνι διδάσκει για τους « λαούς των ιερών βιβλίων» εννοώντας χριστιανούς και Εβραίους. Σε αυτούς τους λαούς λοιπόν έδωσαν την δυνατότητα να έχουν περιορισμένη και ελεγχόμενη αυτοδιοίκηση σε τοπικό επίπεδο. (Γκότσης Κ.: 138 -139, 2008) Οι κοινότητες των υπόδουλων επρόκειτο για πόλεις ή χωριά, που είχαν την λειτουργία της αποκεντρωμένης φορολογικής και διοικητικής μονάδας στην οποία οι κατακτητές είχαν παραχωρήσει συγκεκριμένα προνόμια (Ζαϊμάκης Γ.: 60, 2011).

 Η κοινότητα την οθωμανική περίοδο ήταν μια διοικητική οντότητα νόμιμη καθ’ όλα που την εκπροσωπούσαν εκλεγμένα μέλη της προς τα έξω «Οι οποίοι να έχουν χρέος εις κάθε αναγκαίαν υπόθεσιν να συμβουλεύωνται με τους απ’ έξω τιμίου ανθρώπους και συνάφια.» ( Καμπούρογλου Γρ. Δημητρίος: 252, 1891), «Διά πᾶσαν δέ βλάβην ἡ ζημίαν προξενούμενην ἐκ μέρους αὐτῶν, θέλομεν λογίζεσθαι πάντες ὑπεύθυνοι.».

Το κοινοτικό σύστημα την εποχή της Τουρκοκρατίας, θα φανταστεί κάποιος ότι υπήρξε ένα δυσκολοκυβέρνητο και άκαμπτο σχήμα, αυτό όμως και παρά την πολυμορφία του ως διοικητικός μηχανισμός και τις ιδιαιτερότητες που παρουσίαζε από τόπο σε τόπο, αποδείχτηκε στην πράξη ότι είχε εύκολη προσαρμογή και ότι ήταν εξαιρετικά ευέλικτο ως σχήμα.                                                                                        

Οργάνωση και λειτουργία των κοινοτήτων     

Η κοινότητα απαρτίζονταν από το σύνολο των χριστιανών κατοίκων είτε ενός χωριού, είτε μιας πόλης. Όλοι οι κάτοικοι αυτής της περιοχής μικροί και μεγάλοι σε ηλικία, μαζί με τους επικεφαλής τους  κοινοτικούς άρχοντες οι οποίοι εκλεγόντουσαν από τα μέλη της συγκεκριμένης ομάδας αποτελούσαν την κοινότητα, αυτό που σήμερα θα αναγνωρίζαμε ως πρώτο βαθμό τοπικής αυτοδιοίκησης. (Γκότσης Κ. Μπεγλίτη Ε.:138 -139, 2008)  

Οι εκλεγμένοι είχαν διάφορες ονομασίες, όπως: δημογέροντες,  κοτζαμπάσηδες, επίτροποι, προεστοί, γέροντες. Η εκλογή τους από την κοινότητα  γίνονταν μια φορά τον χρόνο, σε συγκεκριμένη εποχή και αυτή ήταν ή η 1η του Μαρτίου (ξεκινούσε η οικονομική χρονιά για το κράτος των Οθωμανών), ή η 23η του Απριλίου (που είχε σχέση με την είσπραξη της φορολογίας). 

Η εκλογή γίνονταν με το μάζεμα των κατοίκων σε ένα κεντρικό σημείο (αυλή μιας εκκλησίας), δια βοής και η θητεία τους ήταν μονοετής. Γίνονταν μόνο από άνδρες γηγενείς και μονίμους κατοίκους, οι οποίοι είχαν το δικαίωμα του εκλεγεί και εκλέγεσθε, από το δικαίωμα αυτό εξαιρούνταν οι ξενόφερτοι στην κοινότητα. Αυτός ήταν ο πιο διαδεδομένος τρόπος εκλογής, αλλά δεν ίσχυε πάντα και παντού, δίνοντας ένα ιδιαίτερο τόνο στο θεσμό και στην αυτοδιαχείριση των κατακτημένων κοινωνιών π.χ στα νησιά μας λόγο και των τοπικών ιδιαιτεροτήτων, αλλού συμμετείχαν μόνο καπετάνιοι και πλοιοκτήτες (Ύδρα, Σπέτσες), ή μόνο ναυτικοί, αποκλείοντας τις άλλες τάξεις (Κυκλάδες).(Γκότσης Κ. Μπεγλίτη Ε.:138 -139-140, 2008)

Η θητεία των εκλεγμένων αρχόντων της κοινότητας υπήρξε ενιαύσια, χωρίς όμως να λείπουν περιπτώσεις όπου αυτό παραβιάζονταν, κυρίως προς το τέλος της τουρκοκρατίας όπου είτε παρατεινόταν σιωπηλά χωρίς να γίνει ανανέωση από το λαό της κοινότητας, άλλοτε με την σύμφωνη γνώμη του και άλλοτε τελείως καταχρηστικά με έξωθεν επιβολή από τις οθωμανικές αρχές, που ενίοτε οδηγούσε τους εκλεκτούς τους δημογέροντες να παραμένουν είτε για πολλά χρόνια ή και ισόβια.

Παρατηρώντας το ιστορικό παρελθόν των κοινοτήτων, βλέπουμε ότι ο αριθμός των φορέων της τοπικής αυτοδιοίκησης άλλοτε έχει εξάρσεις και άλλοτε όχι, αυτό ίσως να οφείλεται, είτε σε πιέσεις προς τους εκλέκτορες, είτε σε τροποποιήσεις διοικητικές από τους Οθωμανούς, ή ίσως για το ξεπέρασμα από την κοινότητα δύσκολων για αυτή καταστάσεων. 

Οι εκλεγμένοι άρχοντες είχαν ως κεντρικό ρόλο την είσπραξη των φόρων για λογαριασμό του κατακτητή, ένα έργο δύσκολο, γιατί αν η κοινότητα για διαφόρους λόγους αδυνατούσε να προσφέρει αυτά που όφειλε, οι δημογέροντες έπρεπε να δώσουν τη λύση, για να μην την πληρώσει η κοινότητα και καταστραφεί, έτσι κατέφευγαν σε λύσεις που άλλοτε βάδιζαν στην πεπατημένη βάζοντας έκτακτη εισφορά, ή κατέφευγαν σε πιο πρακτικές, πληρώνοντας από την τσέπη τους και τα έπαιρναν αργότερα έντοκα φυσικά από την κοινότητα, ή έκαναν κάτι πιο ριζοσπαστικό για την εποχή τους καταφεύγοντας σε εξωτερικό δανεισμό.  Υπήρχαν περιπτώσεις προεστών που ξέφευγαν από το έργο που τους είχε αναθέσει η κοινότητα, με αποτέλεσμα να δείχνουν τυραννική διάθεση και να προβαίνουν σε οικονομικές ατασθαλίες, αυτό οδηγούσε τους κατοίκους της κοινότητας να καταφεύγουν στις ανώτερες αρχές που ήταν οι Οθωμανοί. Γεγονός όμως είναι ότι δεν ήταν σύνηθες φαινόμενο άλλα εξαίρεση, που έμεινε όμως στην μνήμη του λαού μας έντονα χαραγμένη και προκάλεσε την κατακραυγή εναντίον τους, όχι μόνο από τους Έλληνες αλλά και από τους ξένους περιηγητές στην Ελλάδα.

Ο Καποδίστριας έλεγε πως ήταν «Τούρκοι φέροντες χριστιανικά ονόματα» ενώ ο Κουντουριώτης τους αποκαλούσε τουρκοπροεστούς, και ο λαός τουρκοκοτζαμπάσηδες. Όσο για το τι ακριβώς πίστευε ο λαός το συναντούμε στα δημοτικά μας τραγούδια:  

                                                                                                   

 « Ένα κοράκι ξέβγαινε, μέσα από τον Άδη
Σύρει και εις τα νύχια του ανθρώπινο κεφάλι
Κι’ ώρας ώρας το ρώταγε, κι’ ώρας ώρας του λέει:
Κεφάλι κακοκέφαλο, κακού καιρού γραμμένο
Τι έκαμες στα νιάτα σου κι’ είσαι κριματισμένο;
Μην ήσουν πρώτος στο χωριό και μοίραζες τα χρέη;
Έριχνες πλούσιους εκατό και στους φτωχούς διακόσια
      Και μια χήρα με παιδιά τους ρίχνεις πεντακόσια». 

Παρά αυτά τα αρνητικά όμως, οι κοινότητες ως οντότητες ενεργές, παρακολουθούσαν έστω και ετεροχρονισμένα τις εξελίξεις, ενώ μέσα από τον θεσμό εδραιώθηκαν άτομα κατά τόπους, που με την επανάσταση του 1821 εναντίων των Τούρκων, πέρασαν αυτόματα σε εθνικούς ρόλους.  

Κοινότητες και οικονομία

 Οι κοινότητες διαμορφώθηκαν έτσι που να στηρίζουν ορισμένους τομείς της οικονομίας, είτε αυτοί είναι του πρωτογενούς τομέα, είτε όχι, ένα τέτοιο παράδειγμα είναι τα αυτοδιοικούμενα χωριά – κοινότητες του Πηλίου τα οποία δημιουργήθηκαν στο ορεινό του μέρος, που δεν παρουσίαζε ενδιαφέρων για τους κατακτητές, από ξεριζωμένους κατοίκους των πεδινών περιοχών, οι οποίοι μαζί με τους κολίγους των παλαιών μοναστηριών, δημιουργούν τις πρώτες συσσωματώσεις που έδωσαν τις μετέπειτα κοινότητες, οι οποίες εκτός των προνομίων που τους έδωσαν οι Οθωμανοί, αναπτύχθηκαν και οικονομικά χάρις στους παράγοντες που βοήθησαν σε αυτό όπως ήταν η ασφάλεια του δύσβατου του τόπου, η γειτνίαση με την θάλασσα και η συνδυασμένη βιοτεχνική και αγροτική παραγωγή, τα βακούφια, καθώς και η αυτοδιοίκηση του ελληνικού πληθυσμού.

                                                               Ζαγοροχώρια

 Η οικονομική ευμάρεια δημιούργησε οικοδομικό οργασμό με σπίτια φτιαγμένα  με στοιχεία αστικής αρχιτεκτονικής της εποχής, που μαζί με την οχυρή τους φυσιογνωμία έφτιαξαν μια ιδιότυπη τοπική παράδοση. Το Πήλιο έχει κοινά χαρακτηριστικά με άλλες ορεινές κοινότητες όπως αυτές στα Αμπελάκια και τα Ζαγοροχώρια, όπου συνδυάζονται οι αγροτικές με τις δευτερογενείς (βιοτεχνία – κατασκευές), καθώς και τις τριτογενείς δραστηριότητες (εμπόριο). (Λιόντης Κ. κ.α: 82, 1996) Κοινότητες οι οποίες υπήρξαν οι πρωτοπόροι μιας γενικότερης ανάπτυξης και αναζωογόνησης του βαλκανικού χώρου και όχι μόνο. Σε γενικές γραμμές είναι δυνατόν να πούμε ότι τα υποδείγματα κοινοτικής οργάνωσης, περιέχουν έντονα  στοιχεία αυτοδιοικητικού και όχι αντιπροσωπευτικό χαρακτήρα. Βασίζονται κυρίως στην αλληλεγγύη, στην αυτάρκεια, την διαιτησία και την επιείκεια, και το κυριότερο στην ισόνομη συμμετοχή, όμως για λόγους περισσότερο πρακτικούς, εκλέγονται οι λεγόμενοι «άρχοντες», οι οποίοι είναι υπόλογοι στις συνελεύσεις των πολιτών.

Κοινότητες στη σύγχρονη εποχή    

Οι κοινότητες στο παρελθόν εξασφάλιζαν ασφάλεια και συνοχή στα μέλη τους. Παίρνοντας όμως στο σήμερα, παρατηρούμε ότι με την αστικοποίηση έχουν διαρραγεί οι παραδοσιακές κοινοτικές σχέσεις και έχουν αντικατασταθεί από τις λεγόμενες πελατειακές σχέσεις, οι οποίες οδηγούν το άτομο στην απομόνωση και τον ατομικισμό, στην προσπάθεια του αναδειχθεί κοινωνικά. (Γ. Αικατερινίδης, Ε. Αλεξάκης κ.α: 9, 2002)  Σήμερα Έχουμε διαφόρων ειδών κοινότητες, μάλλον κοινωνικές ομάδες, που απαρτίζουν μεγάλες κοινότητες με διαφορετικά κριτήρια όμως μεταξύ τους, τέτοιες είναι των δημοσίων και των ιδιωτικών υπαλλήλων, ενώ πιο μικρές και στενές από άποψη πληθυσμιακή, έχουμε αυτές των γιατρών, δικηγόρων, μηχανικών, αρχιτεκτόνων, που έχουν μια λειτουργία συντεχνιακή, που λειτουργεί ως ανάμνηση των παλαιών κοινοτήτων. Υπάρχουν όμως και οι τεχνολογικές όπως αυτή του διαδικτύου, που δικτυώνει ηλεκτρονικά ανθρώπους μεταξύ τους. (Β. Γκιζέλη: 150- 151, 1993)  

Σήμερα η αστικοποίηση έχει υποχρεώσει τον αγροτικής προέλευσης πληθυσμό να προσπαθεί να διατήρησή την επαφή του με τον κορμό από τον οποίο αποσπάστηκε, μεταφέροντας στο τόπο κατοικίας τα έθιμα της κοινότητας του μέσα από την λειτουργία πολιτιστικών συλλόγων έτσι ώστε να ανατροφοδοτούν το «κοινό ανήκειν». Η τωρινή εποχή όμως είναι και αυτή της εικονικής κοινότητας, γιατί όπως είπε o Benedict Anderson «Στην πραγματικότητα, κάθε κοινότητα που είναι μεγαλύτερη από ένα χωριό είναι φαντασιακή...». (Β.Δελκαβούκης: 14, 2012)                                  Γενικά οι κοινότητες σήμερα μπορούν να οριοθετηθούν περίπου ως εξής:

1.     Κοινότητες που ιδρύθηκαν από κρατική παρέμβαση για συγκεκριμένο σκοπό όπως είναι: θεραπεύτηκες χρηστών ναρκωτικών, εθελοντικές οργανώσεις κ.α.

2.     Κοινότητες λατρευτικές, όπως είναι οι παρά θρησκευτικές οργανώσεις. 

3.     Κοινότητες μεταναστών, προσφύγων, μειονοτικές ομάδες.

4.     Κοινότητες του διαδικτύου, που βασίζονται σε κοινά ενδιαφέροντα ορισμένων από τους χρήστες. (Ζαϊμάκης Γ.: 72-73, 2011                                                                                                                                                                                        

  Οι κοινότητες των Ελλήνων λειτούργησαν μέσα στο σκοτάδι της οθωμανικής κατοχής και εκτός από την είσπραξη εσόδων για τους κατακτητές, πέτυχαν με τα προνομία που απέκτησαν, να αναπτύξουν το εμπόριο, την βιοτεχνία και τον πρωτογενή τομέα. Παράλληλα η οικονομική τους ανάπτυξη, τους ώθησε να δημιουργήσουν και μια ιδιότυπη τοπική παράδοση στην αρχιτεκτονική τους, ((Λιόντης Κ. κ.α: 82, 1996)  ενώ έγιναν και κοιτίδες του ελληνικού πνεύματος, γαλουχώντας σταδιακά τους Έλληνες με το αγαθό της ελευθερίας, μάλιστα αρκετοί τοπικοί άρχοντες, έγιναν πρωτοπόροι στον εθνικό απελευθερωτικό αγώνα του 1821. 

 Η κοινότητα λοιπόν αποτέλεσε έναν τρόπο οργάνωσης του συλλογικού βίου, δηλαδή ένα πολιτειακό πρότυπο, που μπορεί εμείς να το θεωρούμε ότι είναι κάτι το σταθερό και συγκεκριμένο, πλην όμως στην πραγματικότητα υπήρξε εξαιρετικά πολύμορφο, με αρκετές και αξιοσημείωτες διαφοροποιήσεις, τόσο χρονικές, όσο και τοπικές, ενώ περιέχουν έντονα  στοιχεία αυτοδιοικητικού και όχι αντιπροσωπευτικού χαρακτήρα. Βασίζονται κυρίως στην αλληλεγγύη, στην αυτάρκεια, την διαιτησία και την επιείκεια, και το κυριότερο στην ισόνομη συμμετοχή.Σήμερα οι κοινότητες αν και αποδομήθηκαν, παραμένουν σε γενικές γραμμές με αλλοιωμένη μορφή, ενώ εκεί που μπορούμε να πούμε ότι διατηρούν κάποια αρχικά τους στοιχεία, ίσως είναι οι εκκλησιαστικές μονές, που διατηρούν μέρος από τις πρωταρχικές αξίες των κοινοτήτων.

Βιβλιογραφικές πηγές

  

Νικολάϊ Τοντόρωφ, Η βαλκανική διάσταση της επανάστασης του 1821, Gutenberg, Αθήνα  1982.

Γιάννης Ζαϊμάκης, Κοινοτική  εργασία και τοπικές κοινωνίες. Ανάπτυξη, Συλλογική δράση, Πολυπολιτισμικότητα, Πλέθρον, Αθήνα 2011.

Ευτυχία Λιάτα Ε., «Οι κοινότητες. Ένας θεσμός με πολλές όψεις», στο Κ. Γκότσης – Ελ. Σπαθάρη-Μπεγλίτη (επιμ.) Ανθολόγιο Δοκιμίων για το Δημόσιο και Ιδιωτικό Βίο στην Ελλάδα (19ος -20ος αιώνας), Πάτρα, ΕΑΠ, 2008.

Καμπούρογλου Γρ. Δημήτριος,  Μνημεία της ιστορίας των Αθηναίων, τόμος Α΄, Δ.Ν. Καραβία, Αθήνα 1891.

 Λιόντης Κ. κ.α, Θεσσαλία. Βόλος, Πήλιο, Μετέωρα, Αμπελάκια, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Αθήνα 1996.

Γ.Αικατερινίδης, Ε. Αλεξάκης, κ.α, Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος στην Ελλάδα II Οι Νεότεροι Χρόνοι – Ο Νεότερος Λαϊκός Βίος, τόμος Α΄, ΕΑΠ, Πάτρα 2002.

Βασίλης Δελκαβούκης, «Μνήμη και κοινότητα. Επαναπροσδιορίζοντας τις έννοιες στην προοπτική της σύγχρονης Λαογραφίας», στο Μ.Γ. Βαρβούνης- Μ. Σέργης (επιμ.), Ελληνική Λαογραφία. Ιστορικά, Θεωρητικά, Μεθοδολογικά, Θεματικές, τόμος Β, Ηρόδοτος, Αθήνα 2012.

Βίκα Δ. Γκιζέλη, Απλά Μαθήματα Κοινωνιολογίας, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1993.

Ηλεκτρονικές πηγές

http://www.astrosparalio.gr