Έβρος ο Βυζαντινός - Παναγία Κοσμοσώτειρα

 Σε ένα λοφίσκο της πάλαι ποτέ βυζαντινής κωμοπόλεως Βήρας, (σήμ. Φέρες) βρίσκεται ο βυζαντινός Ναός του 12ου αιώνος αφιερωμένος στην Παναγία την Κοσμοσώτειρα. Ο Ναός σήμερα αποτελεί Ενοριακό Ναό της κωμοπόλεως και κέντρο του ομώνυμου Ιδρύματος των απανταχού Θρακών. Ο Ναός αποτελεί το Καθολικό της πάλαι ποτέ Ιεράς Μονής Παναγίας Κοσμοσώτειρας Βήρας. Σήμερα από όλο το συγκρότημα των οικοδομημάτων της Μονής σώζεται μόνο ο Ναός της Κοσμοσώτειρας. Το μοναστήρι και το κάστρο ήταν σε στρατηγική θέση, καθώς είναι πάνω σε ένα λόφο ιδιαίτερα κοντά στο πέρασμα της Εγνατίας οδού από τον ποταμό Έβρο. Εκείνη την εποχή, όχι μόνο η Εγνατία αλλά και ο Έβρος, ήταν σημαντικός, υδάτινος, δρόμος. Η ανδρική Μονή στην περιοχή που ονομαζόταν «Βήρος» δηλαδή βαλτότοπος, ενώ ο οικισμός που αναπτύχθηκε περιμετρικά ονομάστηκε «Βήρα» που έγινε «Φήρα» και επί Τουρκοκρατίας έγινε «Φερετζίκ». Η ονομασία «Φέραι» καθώς και η σημερινή, «Φέρες», προέκυψε μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, όταν το μέρος ξαναέγινε ελληνικό.                                                   

Μαζί με  το Καθολικό οι τεχνίτες κατασκεύασαν τα κελιά και τα λουτρά των μοναχών, την Τράπεζα, την Βιβλιοθήκη με το σκευοφυλάκιο, το οίκημα του γραμμικού Μιχαήλ, τον πύργο με τα σήμαντρα, τη δεξαμενή νερού και τα περιέκλεισαν στον εσωτερικό περίβολο. Στο νοσοκομείο της Μονής ο Ισαάκιος επιθυμεί να καταφεύγουν και όσοι από τους κατοίκους των γύρω χωριών ασθενούν. Γνωρίζουμε, ακόμη, πως υπήρχαν και δεύτερα λουτρά για τους περιοίκους και τους επισκέπτες. Μαζί με τα παραπάνω, ο ξενώνας, το δεσποτικό και το παρεκκλήσι το αγίου Προκοπίου προστατεύονταν από τον εξωτερικό περίβολο. Οι μύλοι, οι στάβλοι, το νεκροταφείο των μοναχών τοποθετήθηκαν έξω από τα τείχη της Μονής. Η ίδρυση του μοναστηρίου έγινε η δημιουργός αιτία να δημιουργηθεί εδώ ένας νέος οικισμός, η Βήρα (σημερινές Φέρες). Οι κάτοικοί της ήταν κυρίως εργάτες γης, που απασχολούνταν στα απέραντα κτήματα της μονής και εξαναγκάστηκαν να μετακομίσουν στην περιοχή του μοναστηρίου από γειτονικά χωριά, που ανήκαν στην κυριότητα του Ισαάκιου. Εδώ, σύμφωνα με τον ιστορικό Στέφανο Σίνο, έχουμε τη σπάνια περίπτωση μετακίνησης πληθυσμών ολόκληρων χωριών και ίδρυσης ενός νέου οικισμού, γύρω από ένα μοναστήρι.

Το μοναστήρι, λέγεται ότι είναι η μικρογραφία τη Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, το ίδρυσε ο Σεβαστοκράτορας Ισαάκιος Κομνηνός που ήταν το έκτο παιδί του αυτοκράτορα Αλεξίου Α’ Κομνηνού (1081-1118) και πατέρας του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Α΄ Κομνηνού (1183-1185). Ο Ισαάκιος Κομνηνός φαίνεται ότι ήταν άτυχος αφού σε ηλικία 57 ετών, το 1150, προσβλήθηκε από κάποια σοβαρή ασθένεια και τότε αποφάσισε να αποσυρθεί σε ένα δικό του, ιδιωτικό μοναστήρι κι έτσι ξεκίνησε την κατασκευή της Κοσμοσώτειρας, υπό την προσωπική του επίβλεψη, για την οποία δαπάνησε το σύνολο σχεδόν της περιουσίας του.

Ο ιδρυτής της μονής διόρισε τον ηγούμενο, και τον αριθμό των Καλογήρων που ορισε σε 50 ατομα, αναθέτοντάς τους συγκεκριμένα λατρευτικά καθήκοντα, παράλληλα όμως με αυτούς προχωρησε και στην προσληψει 26 λαϊκων που λειτουργουσαν σαν υπηρέτες, ενω υπηρχε και μια ομαδα ενόπλων για την προστασία του συγκροτήματος. Η Κοσμοσώτειρα λοιπόν δεν ήταν ένα συνηθισμένο μοναστήρι με αυστηρά θρησκευτική δομή αλλά στην ουσία μια καστροπολιτεία, η οποία μπορεί να είχε μοναστηριακή οργάνωση, παράλληλα όμως είχε και πολλά στοιχεία οικιστικής ανάπτυξης που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως «λαϊκά».

Όλα αυτά μας έχουν γίνει γνωστά από το Τυπικόν της μονής που έγραψε ο ίδιος ο Ισαάκιος το 1152, Ο πλήρης αρχικός τίτλος του Τυπικού: «Τυπικὸν Κοσµοσωτείρας – Τυπικὸν ἐµοῦ τοῦ Ἰσαακίου καὶ υἱοῦ τοῦ µεγάλου βασιλέως κυροῦ Ἀλεξίου τοῦ Κοµνηνοῦ ἐπὶ τῷ καινισθέντι παρ᾽ ἡµῶν νεοσυστάτῳ µοναστηρίῳ», το οποίο βρέθηκε μετά από πέντε αιώνες να φυλάσσεται στο μοναστήρι του Αγίου Γεράσιμου στην Κεφαλλονιά μαζί με άλλα επτά διαφορετικά τυπικά.

                                                 

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο και αυτοπου υποβάλλει τους επισκεπτες και προσκυνητες στο ναό της Κοσμοσώτειρας είναι ο τρούλος με τα περιμετρικά παράθυρά του, αλλά και ο εικονογραφικός διάκοσμος, δείγμα της υψηλής τέχνης του 12ου αιώνα της Σχολής της Κωνσταντινούπολης.

                                                   

Οι αγιογράφοι που φτάνουν από την Βασιλεύουσα αποτυπώνουν την αριστουργηματική τεχνοτροπία της Κωνσταντινουπολίτικης Σχολής. Από τις αγιογραφίες που σώζονται ως σήμερα, ξεχωρίζουν αυτές στο κέντρο του ναού. Στο βόρειο και νότιο τοίχο, ανάμεσα στα τοξωτά παράθυρα, σώζονται σε μεγάλες διαστάσεις στρατιωτικοί άγιοι σε προτομή, οι οποίοι έχουν τα χαρακτηριστικά μελών της βασιλικής οικογένειας των Κομνηνών, επίσης σώζονται  παραστάσεις της Υπαπαντής, της Πεντηκοστής, της Κοινωνίας των Αποστόλων, καθώς και ολόσωμες μορφές Ιεραρχών και Προφητών, και η Θεοτόκος δεομένη και εξαπτέρυγα Σεραφείμ.

Γεγονός είναι ότι αν ο ναός που σήμερα κοσμεί την πόλη των Φερών δεν είχε υποστεί ταλαιπωρίες στο διάβα των αιώνων, θα ήταν πολύ ποιο εντυπωσιακός από ότι είναι σήμερα, αυτό όμως δεν αναιρεί σε τίποτε την μεγαλοπρέπεια του και την ιστορικότητα του αντιθέτως την τονίζει.