Του Βενετσάνου Γιώργου
«Μια φορά και έναν καιρό ήταν…», κάπως έτσι ξεκινούν τα γνωστά σε όλους
μας παραμύθια αυτά που μας συντρόφευαν μικρούς και που μας διασκεδάζουν μεγάλους.
Αρκετές φορές βέβαια οι μύθοι και τα παραμύθια να κρύβουν μέσα τους πραγματικές
καταστάσεις. Η μεταφορά αυτών των ιστοριών, των μύθων, των παραμυθιών ή όπως
αλλιώς θέλουμε να τα ονομάσουμε, γίνεται από τους λεγόμενους αφηγητές ή
καλύτερα παραμυθάδες. Στην γεωγραφική μας γειτονιά έχουμε αρκετά τέτοια
παραδείγματα, που επιβιώνουν ακόμη και σήμερα, άλλοτε με την μορφή της
αγαπημένης σε όλους μας γιαγιάς και άλλοτε με επαγγελματίες ή μη αφηγητές
παραμυθιών. Καλύτερα όμως να περάσουμε να δούμε πως γεννήθηκε αυτή η πρακτική.
Ο μύθος στην αρχαία
κοινωνία
Θέλοντας
να πάμε στην προϊστορία του παραμυθιού, καλό είναι να ρίξουμε μια ματιά στον
ελλαδικό χώρο και στην αρχαιότητα, όπου έτυχε περιφρόνησης από την πλευρά των
λόγιων της εποχής π.χ. Πλάτων (Ε. Αυδίκος, 1997: 31), ο οποίος αντιδιαστέλει το παραμύθι
από την φιλοσοφία λέγοντας, «ότι ταύτα
μεν γαρ εστίν ο λεγόμενος γραών άθλος», δηλαδή φλυαρίες που λένε οι γριές.
Παράλληλα όμως η ελληνική μυθολογία μέσα από
τις γραμμές της, ειδικά η θρησκευτική μυθοπλασία, περνούσε στα παιδιά τα διδάγματα
της για την προέλευση και το σκοπό του κόσμου γύρω τους, καθώς και για ποια ιδανικά
θα έπρεπε να έχουν )οι νέοι ως πρότυπο. Τα ιδανικά αυτά τους τα μετέφερε μέσα από
την περιγραφή του άτρωτου Αχιλλέα, του Ηρακλή που δεν δίσταζε να καθαρίσει τους
στάβλους του Αυγεία (άρα βλέπανε ότι ως δυνατός άνδρας σε τίποτα δεν στερείτο η
αξιοπρέπεια του, αντίθετος), ή του διασημότερου πολυμήχανου όλων των εποχών του
Οδυσσέα, που η αφήγηση του δίδασκε το ξεπέρασμα όλων των δυσκολιών ή ακόμη του
Οιδίποδα (Μ. Μπετελχάιμ, 1995: 39), με τον μύθο αυτό γίνονταν κατανοητά τα
πολύπλοκα κα αμφιθυμικά αισθήματα για τους γονείς και τότε αλλά και τώρα, κάτι
που αιώνες αργότερα αναφέρθηκε από τον Φρόιντ. Μία όμως κατά εξοχήν διδακτική
παράδοση που έχει σωθεί μέχρι τις μέρες μας είναι οι μύθοι του Αισώπου,
πρόκειται στην ουσία για παραμύθια στα οποία ο Αίσωπος χρησιμοποιεί ως επί το
πλείστον ζώα, στα οποία τους μεταφέρει τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα
των ανθρώπων, θέλοντας έτσι να διδάξει πως οι νέοι και γενικά οι άνθρωποι να
γίνονται καλύτεροι στο περιβάλλον τους, μια και οι μύθοι καθώς και τα παραμύθια
δεν είναι μόνο για τους μικρούς, αλλά και για τους μεγάλους. Επίσης την Βυζαντινή εποχή είχαμε παρόμοιες λοιδορίες
όπως στους αρχαίους χρόνους ή μάλλον καλυτέρα φόβους, μια και πιστεύανε ότι θα είχαν
αρνητικές παιδαγωγικές επιπτώσεις επειδή
περιείχαν μέσα τους παγανιστικά στοιχεία.
Παρά όμως τις οποίες αντιδράσεις, η προφορική παράδοση έκανε το θαύμα της και
έγινε κατορθωτό να επιβιώσουν μέχρι σήμερα τα παραμύθια.
Γέννηση και διάδοση του παραμυθιού
Η πιο
παλαιά συλλογή παραμυθιών στην Ευρώπη εμφανίστηκε μετά την εποχή της
Αναγέννησης στην Ιταλία και πιο συγκεκριμένα στη Βενετία το 1550 από τον
Στραπαρόλα, όταν δημοσίευσε τα Νότι Πιατσέβολι. Ήταν μια συλλογή που περιλάμβανε
αστεία, αινίγματα και ιστορίες.
Έναν αιώνα αργότερα ο Τζιαν – Μπατίστα Μπαζίλ
έγραψε το Πενταήμερο το οποίο θεωρείται και η καλύτερη συλλογή παραμυθιών. Κάποιες από αυτές τις ιστορίες μεταφράστηκαν στα γαλλικά γύρω στο 1560 -76 και δημοσιεύτηκαν από τον Κάρολο Περρώ με τίτλο Ιστορίες των
Ξωτικών. Αυτή η συλλογή ήταν και η αρχή για να εδραιωθούν γερά (ως γραπτός λόγος) τα παραμυθία στην Ευρώπη. Ο Γάλλος Σεντύβ μελέτησε τα παραμύθια του Περρώ και διατύπωσε την άποψη ότι προέρχονταν από παλιές τελετουργίες. Στη συνέχεια ακολούθησαν τα παραμύθια των αδερφών Γκρίμ από την Γερμανία το 19ο αιώνα (http://4lyk-n-irakl.att.sch.gr), οι οποίοι και άρχισαν επίσημα πλέον την καταγραφή τους.
Παράλληλα όμως δημιουργήθηκε και ένα ερώτημα που αφορούσε την καταγωγή των παραμυθιών. Υπάρχουν διαφορετικές ερμηνείες πάνω σε αυτό από σοβαρούς μελετητές, που υποστηρίζουν ότι οι αφηγήσεις αυτού του είδους κατάγονται από την ινδοευρωπαϊκή φυλή (J.Grimm), άλλες πάλι λένε ότι υπήρχε ταυτόχρονη γέννηση παραλλαγών πάνω στο ίδιο θέμα, σε διαφορετικούς λαούς, λόγω της λειτουργίας του ανθρώπινου νου και των πανανθρώπινων ψυχολογικών προτύπων, ή ότι τα λαϊκά παραμύθια έλκουν τις ρίζες τους σε κάποια παλαιά γραπτά κείμενα, δηλαδή σε κάποιου είδους αρχαία λογοτεχνία (Max Moler), που όμως κατά την διάρκεια των χρόνων έχει χαθεί. (Δ. Δαμιανού κ.α, 2002: 36-37). Επίσης και σύμφωνα με την Κυριακίδου - Νέστορος η θεωρία της πολυγένεσης, ή της αυτόματης γένεσης, των πολιτισμικών φαινόμενων καθώς και η θεωρία της µονογένεσης και της διασποράς τους, διατυπώθηκαν για να εξηγηθεί η ύπαρξη κοινών στοιχείων σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Στην θεωρία της μονογένεσης τα στοιχεία που απαντάμε σε πάνω από έναν λαούς, δημιουργηθήκαν σε έναν τόπο άπαξ και από εκεί διαδόθηκαν σε άλλους τόπους και περιοχές. Στην θεωρία της πολυγένεσης τα στοιχεία αυτά δημιουργηθήκαν αυτόματα σε περισσότερα μέρη, τα οποία ήταν ανεξάρτητα το ένα από το άλλο, και όπως παρατήρησε ο Lang αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι, «παρόμοιες συνθήκες του πνεύματος γεννούν παρόμοιες εκδηλώσεις, ανεξάρτητα από τη φυλετική ταυτότητα ή το δανεισμό τρόπο και ιδεών» (Χατζητάκη - Καψωµένου, 2001: 56).
Κατά την προσωπική μου άποψη φαίνεται ότι το πιθανότερο είναι οι άνθρωποι από την στιγμή που ολοκληρώθηκαν ως μυαλό και γνώση, σε κάποια στιγμή η φαντασία τους να τους ενέπνευσε σε αυτή την δημιουργία, παίρνοντας βέβαια ως αφορμή τα ερεθίσματα που είχαν από το γύρω περιβάλλον τους και κατά κύριο λόγο από την φύση, δημιουργώντας έτσι μύθους και ιστορίες που με τις μετακινήσεις των ανθρώπων ταξίδεψαν μαζί τους και εμπλουτιστήκαν σε όλες τις περιοχές του κόσμου.
Ίσως αυτός να είναι και ο λόγος που οι μύθοι των διαφορών λαών άλλοτε λίγο, άλλοτε πολύ έχουν μεταξύ τους ομοιότητες. (http://hopesperformance.blogspot.gr[u3] )
Πάντως παρατηρώντας την εσωτερική σύσταση του παραμυθιού, διακρίνουμε τέσσερις όχι μόνο διαφορετικές, αλλά και αλληλοσυμπληρούμενες θεωρίες.
- Η μυθολογική θεωρία, η οποία υποστηρίζει πως τα παραμύθια είναι μια μακρινή ανάμνηση των αρχαϊκών μύθων, στους οποίους φαίνονται οι ήρωες του παραμυθιού, να αποτελούν ενσαρκώσεις των φυσικών στοιχείων και φαινόμενων.
- Η συμβολιστική θεωρία, από την άλλη είναι της άποψης ότι τα λαϊκά παραμύθια είναι αυτό που απέμεινε από πρωτόγονες αποκρυφιστικές τελετουργίες των πρώτων λατρευτικών εκδηλώσεων των ανθρώπων.
- Η ψυχαναλυτική θεωρία με το Φροϋντ, έβαλε το θέμα της στενής σχέσης των παραμυθιών με τα όνειρα, σε επίπεδο θεμάτων, εξέλιξης της πλοκής, καθώς και σε επίπεδο ερμηνείας. Η ψυχαναλυτική θεωρία, μας λέει ότι αν σε ατομικό
- Η ανθρωπολογική θεωρία υποστηρίζει πως τα παραμύθια είναι απομεινάρια της προϊστορίας των ανθρώπων και ίσως αποκαλύπτουν τις σκέψεις και τους τρόπους ζωής των πρώτων κοινωνιών. (Δ. Δαμιανού κ.α, 2002: 37-43).
Η αφήγηση
Το παραμύθι είναι ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της
λαϊκής παράδοσης, δηλαδή είναι όλες οι προφορικές αλλά και γραπτές μαρτυρίες
που σωθήκαν και διατηρηθήκαν δια μέσου των αιώνων. Η λαϊκή παράδοση και ό,τι
σώθηκε από αυτήν, οφείλεται στους δημιουργούς της, που είναι οι απλοί άνθρωποι
του μόχθου, αυτό που αλλιώς μπορούμε να ονομάσουμε μη προνομιούχα λαϊκά στρώματα.
Έτσι το παραμύθι άνθισε και διαδόθηκε σε όλο τον κόσμο ως πατροπαράδοτος λόγος
και κυρίως άκμασε ως
αφήγηση μέσα στις τοπικές κοινωνίες, με αποτέλεσμα να αφομοιωθεί από τη
συλλογική μνήμη την οποία διέπλασε και αυτό χωρίς καν να έχει περάσει από το
χώρο της γραπτής λογοτεχνίας για αιώνες.
Το παραμύθι ανάγεται παραδοσιακά στην καθαρή ψυχαγωγία του
κοινού, η αφήγηση του παραμυθιού
γίνονταν μέσα στις τοπικές κοινωνίες και στο κύκλο της οικογένειας, δηλαδή σε
χειροτεχνικά περιβάλλοντα, είτε αυτά ήταν ναυτικά, είτε ήταν αγροτικά, μια και
το είδος αυτής της αφήγησης είναι από μόνο του μια μορφή χειροτεχνίας, η οποία
μεταδίδεται προφορικά κα κάλυπτε τις ανάγκες επικοινωνίας ανάμεσα στις
κοινοτικές ομάδες, όπως ήταν οι επαγγελματικές, φιλικές, γειτονικές,
οικογενειακές. Σαφέστατα αυτή η αφηγηματική δραστηριότητα (Μ. Καπλάνογλου,
2001: 123) ξεχωρίζει από άλλες κοινωνικές
μορφές εκδηλώσεων, όπως είναι οι γιορτές, τα γλέντια, τα πανηγύρια.
Αυτού του είδους όμως η αφήγηση, έγινε αγαπητή γιατί
μπορούσε ανά πάσα στιγμή ο αφηγητής να την πλάσει και να την διαμορφώσει όπως
ήθελε, δηλαδή ήταν και είναι δυνατόν να ακούσεις την ιδία ιστορία, με δεκάδες
παραλλαγές, με αλλά λόγια η όλη διαδικασία είναι εξαιρετικά εύπλαστη και
προσαρμόσιμη ανάλογα και με το κοινό που ακούει και βεβαίως, μπορεί να είναι
δημόσια ή ιδιωτική. Μετά
από όλα αυτά, βλέπουμε ότι το παραμύθι οφείλει τα μεταβλητά του γνωρίσματα στην
ιδία την παραδοσιακή κοινότητα που συντελεί στο να διαμορφωθεί η τοπικότητα του,
και ειδικά στην ελληνική παραδοσιακή κοινότητα, κάτι που είναι έντονο στο ελληνικό
παραμύθι. Σύμφωνα με τον Γεώργιο Μέγα, το σώμα του παραμυθιού στην Ελλάδα περιλαμβάνει
509 οικοτύπους, νούμερο που αντιστοιχεί σε 3.000 παραλλαγές και που αποδεικνύει
την έντονη τοπικότητα του (Δ. Δαμιανού κ.α, 2002: 74-75), και το κάνει να αποκλίνει από
τις προβλέψεις του διεθνούς καταλόγου.
Ο Luthi στον
πρόλογο ενός βιβλίο του αναφέρει ότι: όταν ο παραμυθάς τελειώνει την ιστορία
του με τις γνωστές σε όλους λέξεις «κι αν αυτοί δεν έχουν πεθάνει, θα ζουν ακόμη
σήμερα», αφήνοντας μας να αντιληφθούμε με ότι ο αφηγητής παίρνει τις αποστάσεις
του από την ιστορία που μόλις είπε, θέλοντας να καταλάβουν οι ακροατές του ότι
δεν αναφέρονταν σε πραγματικά γεγονότα. Δηλαδή δεν είναι πρόσωπα που έζησαν κάπου
σε συγκεκριμένο τόπο και σε χρόνο. Αλλά ακριβώς για αυτό «ζούνε ακόμη σήμερα».
Το λαϊκό παραμύθι λοιπόν και η δράση του, μας δίνει μια εικόνα του ανθρώπου και
της σχέσης του με τον κόσμο. (Μ.Γ.Μερακλής, 2012: 16-17)
Ο μύθος στην σύγχρονη
κοινωνία
Σήμερα
πλέον δεν υπάρχουν μύθοι με την ;έννοια που
γνωρίζουμε, υπάρχουν όμως
παραμύθια
και αυτό γιατί ποτέ δεν έπαψαν αυτές οι προφορικές ως επί το πλείστον ιστορίες,
που άλλοτε είναι μικρές και άλλοτε πιο μεγάλες, σε σημείο να λέγονται κάθε μέρα και από λίγο από τους αντιστοίχους
αφηγητές - παραμυθάδες και τις οποίες οι παλαιότερες γενιές παιδιών όχι μόνο τις
αγαπούσαν, αλλά και τις ένιωθαν. Γιατί όμως εξακολουθεί να υπάρχει το παραμύθι;
Ο λόγος είναι απλός, γιατί μέσα από την αφήγησήη
του διδάσκει τα παιδιά καθοδηγώντας να ανακαλύψουν τον εαυτό τους, την οποία
κλίση τους, ενώ τους υποδεικνύει τις εμπειρίες που χρειάζονται για να
αναπτύξουν τον χαρακτήρα τους. Κάποτε μια μητέρα θαυμαστής του μεγάλου μυαλού
του Αλπερτ Αϊνστάιν τον ρώτησε «τι πρέπει να κάνω για να γίνει ο υιός μου
έξυπνος σαν και εσάς;», η απάντηση ήταν «να διαβάζει παραμύθια», ενώ είναι
χαρακτηριστική και μια άλλη φράση του «η φαντασία είναι πιο σημαντική από την
γνώση», από αυτές τις φράσεις του διάσημου φυσικού και όχι μόνο, καταλαβαίνουμε
την αξία που έχουν αυτές οι διηγήσεις στην διαμόρφωση του χαρακτήρα και του
μυαλού ενός παιδιού. Είναι γεγονός όπως προανέφερα, ότι οι προηγούμενες γενιές
που μεγάλωσαν συντροφιά με τα παραμύθια, αγαπούσαν και κατανοούσαν την σημασία
τους, χωρίς αυτό όμως να σημαίνει ότι σήμερα έχει σταματήσει αυτή η
αλληλεπίδραση, από όσα παραμύθια προέρχονται κυρίως από τη παραδοσιακή μορφή, ενώ
η σύγχρονη μας κοινωνία έχει ενσωματώσει νέα παραμύθια, που πολλές φορές
τείνουν να είναι αντιγραφή των παραδοσιακών.
Σε κάθε περιπτώσει ένα παιδί που το μυαλό του
είναι δημιουργικό, αλλά και όλα τα παιδιά, με την βοήθεια των παραμυθιών
μπορούν να εκτιμήσουν τα υψηλοτέρα πράγματα της ζωής και άνετα να περάσουν,
μέσα από την απόλαυση των παραμυθιών, στην απόλαυση άλλων μεγαλύτερων έργων
λογοτεχνίας. (Μ. Μπετελχάιμ, 1995: 37)
Επίλογος
Το παραμύθι όπως είπαμε είναι η κατά εξοχήν παραδοσιακά ψυχαγωγία
του κοινού και σε μεγάλο βαθμό φωτογραφίζει
τον κόσμο που ζούμε. Αυτό είναι ίσως και ο λόγος που το συναντάμε παντού, μια
και οι λαϊκές διηγήσεις ταξιδεύουν πάντα κρατώντας ενιαία δομή και τα διαχρονικά
τους χαρακτηριστικά, παρά το ότι αλλάζουν κλίμα, γλώσσα και πολιτισμό. Είναι
ένα φαινόμενο που μοιάζει να είναι τουλάχιστον δυσερμήνευτο.
Στον σημερινό σύγχρονο κόσμο
που χαρακτηρίζεται ως ταραγμένος, το παραμύθι οφείλει και πρέπει να είναι αυτό
που διασφαλίζει την πνευματική αλλά και την συναισθηματική καλλιέργεια των
παιδιών, μέσα από την εξωσχολική πνευματική τροφή η οποία οδηγεί στο άνοιγμα της
φαντασίας τους και στην αναγνώριση και ανακάλυψη των ορίων του κόσμου γύρω τους
και αυτό γιατί οι ιστορίες ενός παραμυθιού γοητεύουν και μαγεύουν, επειδή πραγματεύονται με γλαφυρό και ποιητικό τρόπο,
προβλήματα που πιθανόν να αντιμετωπίζουν τα παιδιά στην τρυφερή τους ηλικία.
Βιβλιογραφικές πηγές
Ευάγγελος Αυδικός, Το
λαϊκό παραμύθι. Οδυσσέας. Αθήνα: 1997.
Μπρούνο
Μπετελχάιμ, Η γοητεία των παραμυθιών
(μετ. Ε.Αστερίου). Γλάρος. Αθήνα: 1995.
Δ. Δαμιανού κ.α, Δημόσιος
και Ιδιωτικός Βιος στην Ελλάδα ΙΙ: Οι νεότεροι χρόνοι. Τόμος Γ’, ΕΑΠ, Πάτρα: 2002.
Ελληνικός παραδοσιακός πολιτισμός. Λαογραφία
και ιστορία: Συνέδριο στη μνήμη
της Άλκης Κυριακίδου – Νέστορος, επιμέλεια Χρυσούλα Χατζάκη - Καψωμένου. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη: 2001.
Μ.
Καπλάνογλου, Παραμύθι και αφήγηση, Ελλάδα
Μια παλιά τέχνη σε μια νέα εποχή. Πατάκη, Αθήνα: 2001
Μ.Γ.Μερακλής,
Για το λαϊκό παραμύθι., Διάδραση,
Αθήνα: 2012.
Ηλεκτρονικές πηγές
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου