Παναγία Παρηγορήτισσα - το αρχιτεκτονικό θαύμα

Η Παναγία Παρηγορήτισσα είναι το σπουδαιότερο βυζαντινό μνημείο της Άρτας, ένα αριστούργημα, του οποίου ο τρούλος αιωρείται, με αποτέλεσμα να έχει γίνει αντικείμενο μελέτης ακόμη και από το Πολυτεχνείο. Η θρύλος μάλιστα λέει ότι ο πρωτομάστορας ζήλεψε το επίτευγμα του βοηθού του και γι’ αυτό τον δολοφόνησε!

Η Παναγία Παρηγορήτισσσα ξεκίνησε να χτίζεται το 1260 από τον Μιχαήλ Β´ Άγγελο Κομνηνό -Δούκα, στην ακμή του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Είναι ο πιο σημαντικός και διάσημος βυζαντινός ναός του νομού Άρτας. Ο ναός είναι αφιερωμένος στον ευαγγελισμό της Θεοτόκου και υπάρχουν ενδείξεις ότι τον 16ο αιώνα ήταν το Καθολικό γυναικείου μοναστηριού. Ο επιβλητικός ναός εντυπωσιάζει με τον γλυπτό πλούσιο διάκοσμο, τα ψηφιδωτά και τις τοιχογραφίες του και την κατασκευή του τρούλου του.

Η Παναγία η παρηγορήτισσα ανήκει στον οκταγωνικό, σταυροειδή αρχιτεκτονικό τύπο. Εξωτερικά είναι ένα κυβικό ορθογώνιο κτίσμα, που του δίνουν έναν ελαφρύ τόνο ο αρχιτεκτονικός διάκοσμος και οι πανέμορφοι τρούλοι. Εσωτερικά διακρίνεται για την κομψότητα των αρχιτεκτονικών μελών της, καθώς και τον πλούσιο γλυπτό διάκοσμο. Ο τρούλος εμφανίζεται κατασκευαστικά να αιωρείται, αποτελώντας μια αρχιτεκτονική πρωτοτυπία του καιρού του. Οι κολόνες στήριξης του δεν ξεκινούν από το δάπεδο του ναού, αλλά πολύ ψηλότερα, αφήνονται άπλετο χώρο στο κυρίως κλίτος. στηρίζονται σε εντοιχισμένες κίονες στους τοίχους που εξείχαν προς το εσωτερικό του ναού. Στο ελεύθερο τμήμα αυτών , τοποθετήθηκε ένας δεύτερος όροφος από κίονες και έτσι με αυτό το σύστημα, δηλαδή κολόνα σε κολόνα, οδηγήθηκε με ένα πυραμοειδές σχήμα και με σχεδόν αιωρούμενους κίονες προς τον τρούλο.    
 Από τη μονή σήμερα σώζονται 16 κελιά που χρησιμοποιούνται ως αποθηκευτικοί χώροι και το εστιατόριο που έχει αναστηλωθεί και φιλοξενεί (προσωρινά) σημαντική αρχαιολογική συλλογή, με ευρήματα από το νομό Άρτας.    
Μετά την παρακμή του μοναστηριού η Παναγία η Παρηγορήτισσα ήταν μετόχι της Μονής της Κάτω Παναγιάς και για πολλά χρόνια η Μητρόπολη της Άρτας. Σήμερα είναι βυζαντινό μουσείο και δεν λειτουργεί ως ναός.